“Đề Xuất Dành Cho Bạn”: 5 Giá Trị Mà AI Đang Gợi Ý

Không có công nghệ nào là trung lập về mặt giá trị. Mỗi công nghệ đều đi kèm với những “gợi ý” riêng biệt. Công nghệ tránh thai gợi ý rằng tình dục và việc sinh sản không nhất thiết phải gắn liền với nhau. Công nghệ điện thoại thông minh và mạng xã hội gợi ý rằng mọi khía cạnh của đời sống đều có thể được ghi lại, tuyển chọn và phát sóng cho người khác xem. Công nghệ tai nghe chống ồn gợi ý rằng mọi sự gián đoạn đều có thể bị loại bỏ.

Cơ Đốc nhân cần sự khôn ngoan để phân định xem một công nghệ cụ thể đang gợi ý điều gì, đâu là mặt tốt và mặt xấu của những gợi ý ấy, và chúng ta có thể sử dụng công nghệ đó như thế nào để làm vinh hiển Đức Chúa Trời.

Một trong những công nghệ mạnh mẽ nhất mà loài người từng tạo ra là AI tạo sinh (generative AI). Vậy nó đang đưa ra những gợi ý nào?

1. Tốc độ

Các sản phẩm AI hứa hẹn: “Làm nhiều hơn và làm nhanh hơn.” Nhiều người ủng hộ AI nhiệt thành nhất cho rằng công nghệ này có thể thực hiện những điều trước đây dường như bất khả thi—chẳng hạn chữa khỏi ung thư—phần lớn nhờ vào tốc độ xử lý vượt trội của nó.

Các chương trình AI không bao giờ ngủ, không cần nghỉ ngơi, và có thể mở rộng năng lực tính toán đến mức khó tưởng tượng nổi. Ở mức độ ít nghiêm trọng hơn, tốc độ của AI hứa hẹn sẽ giảm tải công việc cho những lao động tri thức bằng cách giúp họ làm việc hiệu quả hơn.

Nhưng thực tế lại không diễn ra như vậy. Vào tháng Hai, tạp chí Harvard Business Review công bố một nghiên cứu theo dõi 200 nhân viên của một công ty Mỹ trong suốt tám tháng. Họ phát hiện rằng: “Các công cụ AI không làm giảm khối lượng công việc; trái lại, chúng liên tục khiến công việc trở nên căng thẳng hơn.” Các nhân viên “làm việc với tốc độ nhanh hơn, đảm nhận phạm vi nhiệm vụ rộng hơn, và kéo dài thời gian làm việc sang nhiều giờ hơn trong ngày, thường là ngay cả khi không được yêu cầu.” Theo thời gian, nhịp độ điên cuồng này có nguy cơ tạo ra “sự mệt mỏi nhận thức, kiệt sức, và suy giảm khả năng ra quyết định.”

Cơ Đốc nhân cần sự khôn ngoan để phân định xem một công nghệ cụ thể đang gợi ý điều gì và làm thế nào để sử dụng công nghệ ấy cho sự vinh hiển của Đức Chúa Trời.

Trong cuốn sách nhỏ nhưng đầy tính thách thức The Burnout Society [Một Xã Hội Kiệt Sức], Byung-Chul Han cho rằng trước đây đời sống của chúng ta từng được định nghĩa bởi từ phải—như khi một thẩm quyền nào đó bảo chúng ta điều mình bắt buộc phải làm. Nhưng giờ đây, đời sống được định nghĩa bởi từ có thể. “Bạn có thể trở thành bất cứ ai bạn muốn!” Từ phải hàm ý giới hạn, còn từ có thể thì vô hạn, bởi vì bạn luôn có thể làm nhiều hơn nữa.

Nhưng theo Han, chính sự tự do không giới hạn ấy lại tạo ra một xã hội đầy trầm cảm và kiệt sức. Ông viết: “Lời than phiền của một người trầm cảm rằng ‘Không điều gì là khả thi’ chỉ có thể xuất hiện trong một xã hội tin rằng ‘Không điều gì là bất khả thi.’”

Gợi ý mà công nghệ AI mang đến gần như đang thì thầm với chúng ta rằng: “Không có gì là không thể; không tồn tại giới hạn.” Nhưng bản tính con người vốn có giới hạn.

Khi sử dụng AI, những Cơ Đốc nhân tìm kiếm sự khôn ngoan không nên hỏi: “Làm sao để tôi sản xuất được nhiều nhất có thể?” Thay vào đó, họ nên hỏi: “Tôi sẽ sử dụng điều này như thế nào để phù hợp với những giới hạn của thân phận tạo vật của mình?”

2. Mô phỏng

Năm ngoái, tờ Chicago Sun-Times đã đăng một danh sách sách đọc mùa hè. Nhưng người ta nhanh chóng phát hiện rằng nhiều cuốn sách trong danh sách ấy thực ra không hề tồn tại. Tác giả của bài viết đã dùng AI để tạo danh sách, và AI đã “ảo giác” ra những cuốn sách không có thật. Điều này giống như một lời cảnh báo đáng ngại: Có bao nhiêu nhà báo hiện nay thực chất chẳng viết gì ngoài một câu lệnh cho ChatGPT?

Đã từng có lúc hình ảnh do AI tạo ra rất dễ nhận biết, nhưng giờ đây không còn như vậy nữa. Video, âm thanh, hình ảnh và văn bản do AI dựng nên đang được cải thiện mỗi ngày. Một tương lai rất gần và hoàn toàn thực tế là phần lớn nội dung trên internet sẽ là những mô phỏng do AI tạo ra, thay vì tác phẩm của con người.

Một trong những gợi ý mà AI tạo sinh mang lại là một sự chấn động về nhận thức luận. Trong một thế giới mà gần như mọi thông tin đều đến với chúng ta qua truyền thông kỹ thuật số, làm sao chúng ta biết điều mình đang nhìn, nghe hay đọc là thật?

Một Cơ Đốc nhân tìm kiếm sự khôn ngoan trong thế giới đầy màn hình và hình ảnh do AI dựng nên sẽ phải trở nên hoài nghi hơn nhiều đối với các “bằng chứng” kỹ thuật số, đồng thời phụ thuộc nhiều hơn vào đời sống hữu hình và hiện thân thực tế.

3. “Rác nội dung” (Slop)

Hãy tưởng tượng rằng dù bạn ăn bao nhiêu bánh Doritos đi nữa, bạn vẫn không bao giờ thấy no. Và rồi hãy tưởng tượng rằng bạn có thể “ăn” Doritos chỉ bằng cách nhìn chúng. Sau đó, hãy tưởng tượng có một người luôn đi theo bạn khắp nơi với nguồn cung Doritos vô tận. Điều gì sẽ xảy ra với sức khỏe của bạn?

May mắn thay, đồ ăn vặt không hoạt động như vậy—Hank Green và Cal Newport giải thích—nhưng “thông tin rác” thì có.

Sự chú ý của chúng ta rất quý giá nhưng cũng rất dễ bị chiếm đoạt bởi những điều gây sốc, kích động và kỳ quái. Tạ ơn Chúa vì đời sống thực chỉ có giới hạn những điều lạ lùng và ngoạn mục. Nhưng điều gì xảy ra nếu bạn không còn bị giới hạn bởi thực tại? Nếu bạn có thể tạo ra vô hạn bất cứ thứ gì tưởng tượng được chỉ bằng một cái búng tay?

Kết quả là một internet tràn ngập “rác nội dung”: những điều điên rồ, gây phẫn nộ, lệch lạc và như trong mơ—một chuỗi vô tận các “tai nạn tàu hỏa” để thu hút những ánh mắt tò mò. Chúng ta biết điều đó không tốt cho mình, nhưng “vị Doritos” lại quá hấp dẫn. Chúng ta trở nên giống điều mình chăm chú nhìn ngắm. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu phần lớn những gì chúng ta nhìn ngắm đều vô nghĩa?

Một Cơ Đốc nhân khôn ngoan khi sử dụng AI sẽ cố gắng phát triển khả năng thẩm định thẩm mỹ đủ sâu sắc để tránh xa những nội dung làm mục rữa tâm trí, và tập trung vào những điều nuôi dưỡng linh hồn và chân thật. Người ấy sẽ thiết lập những ranh giới để không cuộn xem vô tận cho đến kiệt quệ.

4. Sự xu nịnh

AI được thiết kế để hữu ích—hữu ích đến mức người dùng muốn quay lại sử dụng nó nhiều lần nữa. Chính vì định hướng “phục vụ” này mà AI thường quá mức trong việc khen ngợi, tâng bốc và đồng tình, ngay cả khi bạn sai.

AI quá muốn đưa ra câu trả lời cho yêu cầu của bạn đến nỗi nó sẵn sàng cung cấp những nửa sự thật hoặc các giải pháp mơ hồ thay vì đơn giản nói rằng: “Tôi không thể giúp bạn về việc này.” Điều này được gọi là “sự xu nịnh của AI” (AI sycophancy)—khi chatbot ưu tiên việc làm hài lòng người dùng hơn là tính chính xác của sự thật.

Khuynh hướng này thường củng cố những thiên kiến sai lầm của bạn. Ví dụ, nếu bạn đang bất hòa với một người bạn và tải toàn bộ email trao đổi lên ChatGPT để hỏi ai đúng, gần như chắc chắn AI sẽ đứng về phía bạn. AI sẽ đi theo định hướng, thành kiến và điều mà nó cho là ý định của bạn—đôi khi đến mức phi lý.

Theo thời gian, một số người dùng hình thành mối gắn bó cực đoan với những chatbot luôn khẳng định và đồng tình với họ. Hiện tượng này được gọi là “loạn thần do AI” (AI psychosis), khi con người tin rằng họ đang yêu chatbot của mình, đang giao tiếp với các thực thể tâm linh, hoặc cần làm hại người khác hay tự sát vì “người bạn AI” đã khuyến khích họ làm vậy.

Những Cơ Đốc nhân khôn ngoan khi sử dụng AI sẽ nhận thức được xu hướng xu nịnh này và sẽ không dùng AI như một nhà trị liệu hay một trọng tài khách quan của thực tại, mà đúng hơn như một chiếc máy tính với những ứng dụng kỹ thuật giới hạn.

5. Sự lười biếng

Phần lớn các sản phẩm AI quảng bá chính mình như một phương tiện giúp bạn thoát khỏi những điều mình không thích. Không thích viết email hàng tuần? Không thích sửa mã của một lập trình viên trẻ? Đang vật lộn với bí ý tưởng khi viết? AI có thể xử lý tất cả điều đó.

Nhưng Wyatt Graham đã rất hữu ích khi nhắc chúng ta về một châm ngôn cho thời đại AI: “Chỉ tự động hóa những kỹ năng mà bạn sẵn sàng đánh mất.”

Khi còn nhỏ, có lẽ bạn nhớ số điện thoại của tất cả bạn bè mình. Còn bây giờ thì sao? Có lẽ là không. Bạn có điện thoại ghi nhớ giúp mình. Đó là một kỹ năng mà hầu hết chúng ta xem là không còn quá quan trọng.

Chúng ta nên cẩn trọng với những gì mình tự động hóa. Kỹ năng nào không được sử dụng sẽ dần mai một. Nếu bạn dùng AI để viết bản thảo đầu tiên của một cuốn sách hoặc chuẩn bị một bài thuyết trình bán hàng, theo thời gian bạn có thể nhận ra mình không còn làm được những việc đó nếu thiếu AI hỗ trợ. Khi ấy, sự sáng tạo của bạn sẽ không bao giờ vượt cao hơn mức trung bình mang tính thuật toán mà các công cụ này cung cấp.

Những Cơ Đốc nhân khôn ngoan sử dụng AI sẽ cân nhắc cẩn thận xem kỹ năng nào họ sẵn sàng để mai một, kỹ năng nào là thiết yếu đối với nhân tính của mình, và kỹ năng nào khiến công việc cũng như đời sống trở nên phong phú—dù đôi lúc chúng có thể nhàm chán và khó nhọc.

Những Gợi Ý Tích Cực Cũng Có

Tôi đã nhấn mạnh những gợi ý tiêu cực mà AI mang lại, nhưng điều đó không có nghĩa là không tồn tại những gợi ý tích cực. AI mở ra những phương thức mới cho sự sáng tạo, thử nghiệm, cộng tác và khởi nghiệp—những điều có tiềm năng lớn để làm phong phú đời sống.

Những lợi ích tiềm năng ấy là có thật và không nên bị xem nhẹ, ngay cả bởi những người phê bình thận trọng nhất. Nhưng liệu những gợi ý tích cực của AI có vượt trội hoặc đủ để làm giảm nhẹ các tác động tiêu cực mà tôi đã đề cập ở trên hay không?

Đó là một câu hỏi của sự khôn ngoan—điều mà tất cả chúng ta sẽ cần nhiều hơn bao giờ hết khi cuộc cách mạng công nghệ đang tăng tốc này tiếp tục mở ra.

Chuyển ngữ: Đội ngũ Ba-rúc

Quan điểm bài viết không nhất thiết phản ánh quan điểm của đội ngũ Ba-rúc.

Link gốc bài viết: ‘Suggested for You’: 5 Values AI Suggests